Terug naar de tentoonstelling...

Pop-up boeken

In het Drukkerijmuseum stond de wondere wereld van het papieren theater en het beweegbare prentenboek in de periode van oktober 2004 tot en met april 2005 centraal. Onder de titel "Komt dat zien, komt dat zien. Papieren theaters en boekvoorstellingen" werd een indruk gegeven van de mogelijkheden van bedrukt papier in meerdere dimensies:

De geschiedenis van het boek met beweegbare onderdelen - het interactieve boek, zouden we nu zeggen - reikt terug tot ver voor de uitvinding van de boekdrukkunst. Al in de dertiende eeuw werden handbeschreven schijven gemaakt. Daarop was een spil bevestigd, die kon draaien langs teksten of symbolen met een vaak mystieke of voorspellende functie.

Uit de veertiende en de zestiende eeuw dateren onder meer anatomische en astronomische boeken met beweegbare onderdelen. Deze werden gebruikt om het functioneren van het menselijk lichaam te verduidelijken of de positie van Mars te bepalen. Hoewel deze boeken de vergelijking met geavanceerde hedendaagse uitgaven niet kunnen doorstaan, waren het voor die tijd opmerkelijke pogingen een dimensie toe te voegen aan het platte vlak van het geschreven of gedrukte, al dan niet geïllustreerde, woord.

In de daarop volgende eeuwen werden weinig technische vernieuwingen of verbeteringen gerealiseerd. Tegen het einde van de achttiende eeuw kwam daar verandering in. Verbeterde druktechnieken (introductie van de snelpers, waarvan de eerste in 1829 werd geplaatst bij de firma Enschedé, bevolkingsgroei en voortschrijdende alfabetisering stuwden de vraag naar en productie van drukwerk op. Ook nam de behoefte aan lectuur, louter voor ontspanning en amusement, toe en ontstond er een markt voor kinderboeken. In die context publiceerden de uitgevers Dean & Son (Londen) en Lothar Meggendorfer (München) in de tweede helft van de negentiende eeuw een aantal pop-up boeken, speciaal gemaakt voor kinderen. De verspreiding van deze genereerde op haar beurt een grotere vraag en ook (druk)technische innovaties leidden tot meer gedurfde en aantrekkelijke producties.

De negentiende eeuw is ook de eeuw waarin verschillende nieuwe illustratietechnieken tot ontwikkeling kwamen. Met name de lithografie (vanaf omstreeks 1800) en de chromo(kleuren)lithografie (vanaf omstreeks 1850). Deze nieuwe grafische technieken boden grote mogelijkheden voor de druk van onder meer theaters van papier en van de boeken, die nu algemeen met de Angelsaksische term pop-ups worden aangeduid. Aanvankelijk werden veel in zwart gedrukte exemplaren met de hand ingekleurd. Later rolden ook kleurendrukken van de persen.

De negentiende eeuwse bloeiperiode werkte door tot in de beginjaren van de volgende eeuw. De belangstelling voor pop-ups nam af tijdens de eerste wereldoorlog en ook in de jaren 1940-'45 was er weinig vraag naar deze producten van papier-technici.

In de laatste decennia zijn er weer vele fraaie pop-up boeken gemaakt, soms herdrukken van oude succesnummers, maar vaker naar nieuwe ontwerpen. De technische mogelijkheden lijken welhaast onbegrensd en ontwerpers scheppen er zichtbaar genoegen in de grenzen van hun fantasie en vakmanschap te verkennen en te verleggen. Een boek kan wel zo'n 600 (zeshonderd!) verschillende onderdelen bevatten. Onnodig te zeggen dat de productie van dergelijke uitgaven heel veel tijd kost. Een periode van twee jaar, van ontwerp tot uitvoering, is geen uitzondering. De meeste pop-ups kunnen daarom alleen nog gemaakt worden in landen waar arbeid niet zo duur hoeft te worden betaald, zoals Colombia, China, Hong Kong, Rusland en Singapore.

De pop-up boeken zijn grotendeels afkomstig uit de verzameling van Cees Jochems. De boeken over The Beatles en Marilyn Monroe zijn beschikbaar gesteld door Loes van Rijsbergen.

Ron van der Meer

Een Nederlandse ontwerper en uitgever van pop-ups, die internationale bekendheid geniet, is Ron van der Meer. Hij studeerde aan de Haagse Kunstacademie en is sinds een aantal jaren werkzaam in het Verenigd Koninkrijk, waar hij ook docent was aan de Londense Kunstacademie. De meeste van zijn boeken ontwierp hij voor kinderen, maar hij maakte daarnaast ook naam met pop-ups voor volwassenen. Sinds 1976 realiseerde hij meer dan 140 3D-boeken, die in ruim zestig landen werden gepubliceerd. Verschillende van die uitgaven werden met een prijs onderscheiden. In het Drukkerijmuseum zijn er enkele te zien gewest.

Terug naar de tentoonstelling...

Steun het museum

Help het Drukkerijmuseum en wordt vrijwilliger of donateur van het Grafisch Historisch Centrum.

Letters

Kies je favoriete letter

Sitemap

Gebruik de Sitemap om een overzicht van alle pagina's op deze website te zien.